مقدمه
اگر کودک شما مدام لباسش را با آب دهان خیس میکند، هنگام بازی یا تماشای تلویزیون بزاق از دهانش خارج میشود یا فراموش میکند آب دهانش را قورت بدهد، احتمالاً این سؤال برایتان پیش آمده است:
«چه تمرینهایی واقعاً میتوانند به کاهش آبریزش دهان کمک کنند؟»
خبر خوب این است که در بسیاری از کودکان، با انجام تمرینهای مناسب میتوان قدرت عضلات دهان، هماهنگی زبان و فک و کنترل بلع را بهبود داد و در این مقاله با 10 تمرین برای درمان آبریزش دهان در کودکان آشنا می شویم.
البته یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
هیچ تمرینی برای همه کودکان مناسب نیست.
کودکی که به دلیل ضعف عضلات لب آبریزش دهان دارد، به تمرینهای متفاوتی نسبت به کودکی که مشکل پردازش حسی یا اختلال بلع دارد نیاز خواهد داشت.
در این مقاله، ۱۰ تمرینی را یاد میگیرید که گفتاردرمانگران برای کمک به کاهش آبریزش دهان استفاده میکنند. برای هر تمرین توضیح میدهیم:
- هدف تمرین چیست؟
- چگونه آن را انجام دهید؟
- چند بار در روز تکرار شود؟
- برای چه کودکانی مناسب است؟
- چه اشتباهاتی را نباید انجام دهید؟
قبل از شروع تمرینها این نکته را بدانید
قبل از اینکه تمرینی را شروع کنید، بهتر است علت اصلی آبریزش دهان کودک مشخص باشد.
اگر هنوز نمیدانید مشکل کودک شما به دلیل:
- ضعف عضلات لب
- ضعف زبان
- ضعف عضلات فک
- کاهش آگاهی حسی دهان
- اختلال بلع
- یا مشکلات عصبی
ایجاد شده است، ابتدا مقاله زیر را مطالعه کنید:
📖 مقاله مرتبط: آبریزش دهان در کودکان؛ ۹ علت، زمان طبیعی، درمان و تمرینهای مؤثر
چون انتخاب تمرین اشتباه، معمولاً نتیجه مطلوبی ایجاد نمیکند.
آیا این تمرینها جای گفتاردرمانی را میگیرند؟
خیر.
این تمرینها میتوانند به بهبود کنترل بزاق کمک کنند، اما اگر کودک:
- بعد از ۴ سالگی هنوز آبریزش دهان دارد،
- هنگام غذا خوردن سرفه یا خفگی میکند،
- مشکلات گفتاری نیز دارد،
- یا شدت آبریزش زیاد است،
بهتر است ابتدا توسط گفتاردرمانگر ارزیابی شود.
تمرینهای خانگی زمانی بیشترین اثر را دارند که متناسب با علت اصلی مشکل انتخاب شوند.
وسایل موردنیاز
بیشتر تمرینهای این مقاله بدون وسیله قابل انجام هستند، اما برای بعضی تمرینها استفاده از ابزارهای تخصصی میتواند کیفیت تمرین را افزایش دهد.
بسته به نوع مشکل کودک، ممکن است از این ابزارها استفاده شود:
- لب یار برای تقویت عضلات لب
- زبان یار برای بهبود حرکات و هماهنگی زبان
- تقویت کننده فک برای افزایش پایداری فک
- تحریک کننده حسی دهانی برای افزایش آگاهی حسی
- کیت تمرین عضلات لب و صورت برای تمرین هم زمان چند گروه عضلانی
در طول مقاله توضیح میدهیم که هر ابزار دقیقاً در کدام تمرین کاربرد دارد.
| هدف تمرین | ابزار پیشنهادی نیکوتاک | کاربرد |
|---|---|---|
| افزایش قدرت عضلات لب | لب یار نیکوتاک | به بسته ماندن لبها و کنترل بهتر بزاق کمک می کند. |
| بهبود حرکات زبان | زبان یار نیکوتاک | هماهنگی زبان و انتقال بزاق به عقب دهان را تقویت می کند. |
| افزایش آگاهی حسی دهان | تحریک کننده حسی دهانی نیکوتاک | باعث می شود کودک حضور بزاق را سریع تر احساس کند. |
| افزایش ثبات عضلات فک | تقویت کننده فک نیکوتاک | به حفظ وضعیت مناسب فک و کنترل بهتر بزاق کمک میکند. |
| تقویت همزمان عضلات دهان و صورت | کیت تمرین عضلات لب و صورت نیکوتاک | مجموعهای از تمرین های تخصصی برای لب، گونه، فک و عضلات صورت. |
💡 نکته: انتخاب ابزار مناسب باید بر اساس علت اصلی مشکل کودک و ترجیحاً پس از ارزیابی گفتاردرمانگر انجام شود.
تمرین شماره ۱: بستن لب ها (Lip Closure)
هدف تمرین
این تمرین به کودک کمک می کند:
- لبها را در حالت استراحت بسته نگه دارد.
- از خروج بزاق از گوشه دهان جلوگیری کند.
- کنترل بهتری روی بزاق داشته باشد.
این تمرین بیشتر برای کودکانی مناسب است که دهانشان بیشتر اوقات باز می ماند.
مراحل انجام تمرین
۱. کودک را روبهروی آینه بنشانید.
۲. از او بخواهید لبهایش را بدون فشار زیاد روی هم قرار دهد.
۳. لبها را ۵ ثانیه بسته نگه دارد.
۴. سپس ۵ ثانیه استراحت کند.
۵. این چرخه را ۱۰ بار تکرار کنید.
چند بار در روز؟
روزانه ۲ تا ۳ نوبت
هر نوبت حدود ۵ دقیقه
اشتباهات رایج
❌ کودک لبها را بیش از حد فشار دهد.
❌ لب پایین را به داخل دهان بکشد.
❌ دندانها را روی هم فشار دهد.
تمرکز فقط باید روی بسته شدن طبیعی لب ها باشد.
چه زمانی از لب یار استفاده کنیم؟
برای انجام موثرتر این تمرین و بهبود قدرت عضلات لب کودک، گفتاردرمانگر ممکن است تمرینهای مقاومتی با لبیار نیکوتاک را پیشنهاد کند.
لبیار با مقاومتهای مرحلهای، باعث تقویت تدریجی عضلات لب میشود و انجام این تمرین را مؤثرتر میکند.
تمرین شماره ۲: تمرین بلع آگاهانه (Swallow Awareness)
هدف تمرین
بعضی کودکان اصلاً متوجه جمع شدن بزاق داخل دهان خود نمیشوند و به همین دلیل عمل بلع با تأخیر انجام میشود.
هدف این تمرین، افزایش آگاهی کودک نسبت به وجود بزاق داخل دهان و تبدیل بلع به یک رفتار خودکار است.
مراحل انجام تمرین
۱. کودک را در حالت نشسته قرار دهید.
۲. از او بخواهید دهانش را ببندد.
۳. از او سؤال کنید:
«الان داخل دهانت آب دهان جمع شده؟»
۴. اگر پاسخ مثبت بود، از او بخواهید فقط یک بار بزاق را قورت بدهد.
۵. پس از بلع، دوباره از او بپرسید:
«الان دهانت سبکتر شد؟»
تعداد تکرار
۱۰ تا ۱۵ بار
روزانه ۳ نوبت
نکته مهم
هدف این تمرین، ایجاد آگاهی است؛ نه اینکه کودک را مجبور کنید مدام بزاقش را قورت بدهد.
بهتدریج مغز یاد میگیرد حضور بزاق را زودتر تشخیص دهد.
اشتباهات رایج
❌ گفتن مداوم جمله:
«آب دهانت را قورت بده.»
این جمله اگر دهها بار در روز تکرار شود، معمولاً اثر خود را از دست میدهد.
به جای دستور دادن، کودک را تشویق کنید خودش متوجه جمع شدن بزاق شود.
تمرین شماره ۳: جمع کردن بزاق با زبان
هدف تمرین
در بسیاری از کودکان، مشکل اصلی جمع کردن بزاق است.
بزاق داخل دهان پخش میشود اما زبان نمیتواند آن را به سمت عقب دهان هدایت کند.
مراحل انجام تمرین
۱. لبها بسته باشند.
۲. از کودک بخواهید نوک زبان را پشت دندانهای جلویی بالا قرار دهد.
۳. سپس بدون باز کردن دهان، زبان را روی سقف دهان به سمت عقب حرکت دهد.
۴. در پایان حرکت، بزاق را قورت بدهد.
تعداد تکرار
۱۰ مرتبه
روزانه ۲ تا ۳ نوبت
این تمرین برای چه کودکانی مناسب است؟
کودکانی که:
- بزاق داخل دهان جمع میشود.
- آب دهان از گوشه لب خارج میشود.
- در حرکات زبان ضعف دارند.
- هنگام بلع، زبان عملکرد مناسبی ندارد.
چه زمانی از زبان یار استفاده کنیم؟
اگر کودک نتواند زبان را بهدرستی بالا ببرد یا حرکت زبان روی سقف دهان برایش دشوار باشد، گفتاردرمانگر ممکن است از زبان یار نیکوتاک استفاده کند.
تمرین با زبان یار باعث میشود کودک:
- محل صحیح قرار گرفتن زبان را بهتر یاد بگیرد.
- حرکات زبان دقیقتر شوند.
- انتقال بزاق به عقب دهان راحتتر انجام شود.
تمرین شماره ۴: تمرین مقاومت لب
هدف تمرین
اگر لب ها قدرت کافی نداشته باشند، بزاق قبل از بلع از دهان خارج میشود.
این تمرین برای افزایش قدرت و استقامت عضلات لب طراحی شده است.
مراحل انجام تمرین
۱. کودک لبها را روی هم قرار دهد.
۲. یک تکه مقوای نازک یا چوب بستنی تمیز را بین لبها قرار دهید.
۳. از کودک بخواهید فقط با لبها آن را نگه دارد.
۴. مراقب باشید از دندانها کمک نگیرد.
مدت تمرین
۱۰ ثانیه نگه دارد.
۱۰ بار تکرار کند.
اشتباهات رایج
❌ کودک از دندانها استفاده کند.
❌ چانه بیش از حد منقبض شود.
❌ لب پایین به داخل دهان کشیده شود.
استفاده از لب یار
اگر قدرت عضلات لب پایین باشد، انجام همین تمرین با لب یار نیکوتاک نتیجه بسیار بهتری خواهد داشت؛ زیرا مقاومت آن بهصورت تدریجی طراحی شده و کودک میتواند مرحلهبهمرحله عضلات لب خود را تقویت کند.
تمرین شماره ۵: تمرین بستن دهان هنگام فعالیت
هدف تمرین
بسیاری از کودکان هنگام بازی، نقاشی، تماشای تلویزیون یا کار با تبلت، دهان خود را باز نگه میدارند و در همین زمان بزاق از دهان خارج میشود.
هدف این تمرین، انتقال مهارت بسته نگه داشتن لبها به فعالیتهای روزمره است.
مراحل انجام تمرین
یک فعالیت مورد علاقه کودک را انتخاب کنید.
مثلاً:
- نقاشی
- پازل
- لگو
- کتاب دیدن
هر یک دقیقه یک بار، بدون سرزنش، فقط یادآوری کنید:
«ببین لبهات بسته هست؟»
اگر لبها بسته بودند، او را تشویق کنید.
اگر باز بودند، فقط از او بخواهید:
- لبها را ببندد.
- بزاق را قورت بدهد.
- دوباره به بازی ادامه دهد.
چرا این تمرین مهم است؟
چون بیشتر آبریزشهای دهان دقیقاً هنگام فعالیتهایی رخ میدهند که توجه کودک جای دیگری است.
این تمرین کمک میکند مهارت کنترل بزاق وارد زندگی روزمره شود، نه فقط زمان تمرین.
تمرین شماره ۶: افزایش آگاهی حسی دهان قبل از بلع
هدف تمرین
بعضی کودکان اصلاً متوجه حضور بزاق داخل دهان خود نمیشوند. در این شرایط، قبل از اینکه تمرینهای بلع را انجام دهیم، بهتر است گیرندههای حسی دهان را فعال کنیم.
این تمرین به کودک کمک می کند:
- حضور بزاق را سریعتر احساس کند.
- زمان مناسب برای بلع را بهتر تشخیص دهد.
- فرآیند بلع راحت تر آغاز شود.
مراحل انجام تمرین
۱. لب های کودک را به آرامی ماساژ دهید.
۲. سپس داخل گونه راست و چپ را با حرکات دورانی آرام تحریک کنید.
۳. لثه های بالا و پایین را به آرامی لمس کنید.
۴. در پایان، از کودک بخواهید:
- لبهایش را ببندد.
- بزاق را قورت بدهد.
مدت تمرین
حدود ۲ دقیقه
قبل از انجام سایر تمرینها
چه زمانی این تمرین مناسب است؟
این تمرین بیشتر برای کودکانی مناسب است که:
- مشکلات پردازش حسی دارند.
- متوجه خروج بزاق نمیشوند.
- هنگام مسواک زدن واکنشهای غیرعادی نشان میدهند.
- مبتلا به اوتیسم یا مشکلات حسی هستند.
استفاده از تحریک کننده حسی دهانی
اگر گفتاردرمانگر کاهش آگاهی حسی دهان را تشخیص دهد، انجام این تمرین با تحریک کننده حسی دهانی نیکوتاک معمولاً اثربخشتر خواهد بود.
سطوح مختلف این ابزار، گیرندههای حسی لب، زبان، گونه و لثه را تحریک می کنند و کودک راحتتر حضور بزاق را احساس میکند.
تمرین شماره ۷: تقویت ثبات فک
هدف تمرین
اگر فک پایین هنگام استراحت دائماً باز باشد، کنترل بزاق نیز سختتر میشود.
هدف این تمرین افزایش پایداری فک و کمک به بسته ماندن طبیعی دهان است.
مراحل انجام تمرین
۱. کودک روی صندلی صاف بنشیند.
۲. لبها بسته باشند.
۳. از کودک بخواهید دندانهایش فقط بهآرامی به هم نزدیک شوند، بدون اینکه فشار وارد کند.
۴. این وضعیت را ۵ ثانیه حفظ کند.
۵. سپس استراحت کند.
تعداد تکرار
۱۰ مرتبه
روزانه ۲ نوبت
اشتباهات رایج
❌ فشار زیاد روی دندانها
❌ منقبض کردن عضلات گردن
❌ بالا انداختن شانهها
استفاده از تقویت کننده فک
در کودکانی که قدرت عضلات فک پایین است، گفتاردرمانگر ممکن است تمرینهای مقاومتی با تقویت کننده فک نیکوتاک را نیز به برنامه درمان اضافه کند تا ثبات فک بهتدریج افزایش پیدا کند.
تمرین شماره ۸: بلع بعد از نوشیدن جرعههای کوچک آب
هدف تمرین
این تمرین هماهنگی بین زبان، لبها و عمل بلع را تقویت میکند.
مراحل انجام تمرین
۱. یک جرعه بسیار کوچک آب داخل دهان کودک قرار بگیرد.
۲. کودک ۲ ثانیه صبر کند.
۳. سپس فقط یک بار آب را قورت بدهد.
۴. بعد از بلع، لبها همچنان بسته بمانند.
تعداد تکرار
۸ تا ۱۰ مرتبه
تمرین شماره ۹: تمرین هماهنگی عضلات دهان و صورت
هدف تمرین
بلع طبیعی فقط به یک عضله وابسته نیست؛ لبها، گونهها، زبان و فک باید بهصورت هماهنگ عمل کنند.
این تمرین برای افزایش هماهنگی این عضلات طراحی شده است.
مراحل انجام تمرین
بهترتیب از کودک بخواهید:
- لبها را ببندد.
- لبخند بزند.
- لپها را باد کند.
- هوا را از یک گونه به گونه دیگر منتقل کند.
- لبها را دوباره ببندد.
- در پایان بزاق را قورت بدهد.
تعداد تکرار
۵ تا ۸ مرتبه
روزانه ۲ بار
استفاده از کیت تمرین عضلات لب و صورت
اگر چند گروه عضلانی بهطور همزمان ضعیف باشند، استفاده از کیت تمرین عضلات لب و صورت نیکوتاک میتواند تمرینها را هدفمندتر و متنوعتر کند.
تمرین شماره ۱۰: تمرین انتقال مهارت به زندگی روزمره
هدف تمرین
بزرگترین اشتباه این است که کودک فقط هنگام تمرین بتواند بزاقش را قورت بدهد.
هدف نهایی، استفاده از این مهارت در زندگی روزمره است.
مراحل انجام تمرین
در فعالیتهای مختلف مانند:
- کتاب خواندن
- بازی
- نقاشی
- تماشای کارتون
- صحبت کردن
هر چند دقیقه یک بار، از کودک بخواهید فقط سه کار انجام دهد:
✅ لبها را ببندد.
✅ بزاق را قورت بدهد.
✅ دوباره به فعالیتش ادامه دهد.
چرا این تمرین مهم است؟
زیرا مغز باید یاد بگیرد که بدون یادآوری دائمی نیز عمل بلع را انجام دهد.
به همین دلیل، این تمرین یکی از مهمترین بخشهای برنامه درمانی بسیاری از کودکان است.
چند نکته مهم قبل از انجام تمرینها
- کیفیت تمرین از تعداد آن مهمتر است.
- تمرینها را زمانی انجام دهید که کودک خسته یا گرسنه نباشد.
- جلسات کوتاه (۵ تا ۱۰ دقیقه) معمولاً از جلسات طولانی مؤثرتر هستند.
- کودک را به خاطر اشتباهاتش سرزنش نکنید؛ تشویق و استمرار، نتیجه بهتری دارد.
- اگر بعد از چند هفته تمرین هیچ تغییری ایجاد نشد، لازم است علت اصلی مشکل دوباره بررسی شود.
آیا انجام این تمرینها به تنهایی کافی است؟
در بسیاری از کودکان، انجام منظم تمرینهای این مقاله میتواند به بهبود کنترل بزاق کمک کند؛ اما باید به یک نکته مهم توجه داشته باشید:
تمرین درست زمانی مؤثر است که علت اصلی مشکل درست تشخیص داده شده باشد.
برای مثال:
- اگر علت اصلی ضعف عضلات لب باشد، تمرکز باید روی تقویت لبها باشد.
- اگر مشکل از حرکات زبان باشد، تمرینهای زبان اولویت دارند.
- اگر کودک دچار اختلال پردازش حسی باشد، ابتدا باید آگاهی حسی دهان افزایش پیدا کند.
- اگر اختلال بلع وجود داشته باشد، ممکن است بعضی تمرینها اصلاً مناسب نباشند.
به همین دلیل، اگر با وجود انجام تمرینها تغییری مشاهده نکردید، بهتر است کودک توسط گفتاردرمانگر ارزیابی شود.
اگر کودک به انجام تمرین ها همکاری نمی کند چه کار کنیم؟
این یکی از رایجترین مشکلات والدین است.
چند راهکار ساده میتواند همکاری کودک را بیشتر کند:
- تمرینها را به شکل بازی انجام دهید.
- هر جلسه بیشتر از ۵ تا ۱۰ دقیقه طول نکشد.
- بعد از هر موفقیت کوچک، کودک را تشویق کنید.
- از اجبار، تنبیه یا تذکرهای مداوم خودداری کنید.
- تمرینها را در زمانهایی انجام دهید که کودک آرام و باانرژی است.
هدف این است که کودک تمرین را به عنوان یک فعالیت لذت بخش تجربه کند، نه یک کار اجباری.
چه زمانی باید تمرین را متوقف کنیم؟
اگر هنگام انجام تمرینها هر یک از موارد زیر مشاهده شد، تمرین را متوقف کنید و با گفتاردرمانگر مشورت کنید:
- سرفه یا خفگی مکرر
- تغییر رنگ صورت
- درد
- خستگی شدید
- امتناع کامل کودک از انجام تمرین
- افزایش آبریزش دهان نسبت به قبل
تمرین باید به بهبود عملکرد کمک کند، نه اینکه باعث ناراحتی کودک شود.
🟢 نمیدانید از کدام تمرین شروع کنید؟
همه کودکانی که آبریزش دهان دارند، به یک نوع تمرین نیاز ندارند.
اگر هنوز علت اصلی مشکل کودک را نمیدانید، ابتدا ارزیابی آنلاین نیکوتاک را انجام دهید.
در این ارزیابی مشخص میشود که مشکل کودک بیشتر به کدام بخش مربوط است:
- ضعف عضلات لب
- ضعف حرکات زبان
- ضعف عضلات فک
- مشکلات حسی دهان
- یا اختلال بلع
بر اساس نتیجه ارزیابی، میتوانید تمرین مناسبتری را انتخاب کنید.
جمع بندی
تمرینهای خانگی میتوانند نقش مهمی در کاهش آبریزش دهان داشته باشند، اما موفقیت آنها به انتخاب صحیح تمرین بستگی دارد.
در این مقاله با ۱۰ تمرین کاربردی برای تقویت عضلات لب، زبان، فک، افزایش آگاهی حسی دهان و بهبود هماهنگی بلع آشنا شدید. اگر این تمرینها بهصورت منظم و متناسب با علت اصلی مشکل انجام شوند، در بسیاری از کودکان میتوانند به بهبود کنترل بزاق و کاهش آبریزش دهان کمک کنند.
اگر با وجود تمرینها تغییری مشاهده نکردید یا کودک علائم دیگری مانند مشکلات گفتاری، سرفه هنگام غذا خوردن یا دشواری در بلع دارد، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود تا برنامه درمانی مناسب برای او طراحی شود.
سوالات متداول
بهترین تمرین برای درمان آبریزش دهان در کودکان چیست؟
پاسخ یکسانی برای همه کودکان وجود ندارد. بهترین تمرین به علت اصلی مشکل بستگی دارد؛ برای بعضی کودکان تمرینهای لب، برای بعضی تمرینهای زبان و برای برخی تمرینهای حسی مؤثرتر هستند.
تمرینها را چند بار در روز انجام دهیم؟
در بیشتر موارد، انجام تمرینها ۲ تا ۳ نوبت در روز و هر بار ۵ تا ۱۰ دقیقه کافی است. کیفیت تمرین از مدت زمان آن مهمتر است.
بعد از چه مدت نتیجه تمرینها مشخص میشود؟
اگر تمرینها بهدرستی انتخاب شده باشند و بهطور منظم انجام شوند، معمولاً طی چند هفته اولین نشانههای بهبود دیده میشود. البته این زمان در هر کودک متفاوت است.
آیا همه کودکان به ابزارهای تمرینی نیاز دارند؟
استفاده از ابزارهایی مانند لبیار، زبانیار، تقویتکننده فک، تحریککننده حسی دهانی یا کیت تمرین عضلات لب و صورت منجر به تمرین بهتر و موثرتر می شود و جهت پیشرفت بیشتر و سریع تر توصیه می شود.
اگر کودک هنگام تمرین همکاری نکند چه کنیم؟
تمرینها را کوتاه، جذاب و شبیه بازی انجام دهید. تشویق کردن معمولاً نتیجه بسیار بهتری از اجبار یا تذکرهای مداوم دارد.
مقالات مرتبط
- آبریزش دهان در کودکان؛ ۹ علت، زمان طبیعی، درمان و تمرینهای مؤثر
- چرا کودک آب دهانش را قورت نمیدهد؟ ۷ علت مهم + بهترین روشهای درمان
- ۷ نشانه اختلال بلع در کودکان؛ علائم، علتها، تشخیص و درمان
- ۸ تمرین تقویت عضلات دهان و صورت در کودکان
- کودک غذا را نمیجود و قورت میدهد؛ ۶ علت مهم و راهکارهای مؤثر
تمرینها را بهصورت ویدیویی ببینید
اگر دوست دارید نحوه صحیح انجام این تمرینها را بهصورت تصویری یاد بگیرید، صفحه اینستاگرام نیکوتاک را دنبال کنید.
در اینستاگرام نیکوتاک بهطور مرتب ویدیوهای آموزشی کوتاه درباره:
- تمرینهای عضلات دهان
- درمان آبریزش دهان
- تمرینهای گفتاردرمانی
- آموزش جویدن و بلع
- معرفی ابزارهای تخصصی گفتاردرمانی
منتشر میشود تا بتوانید تمرینها را با اطمینان بیشتری در خانه انجام دهید.
📱 همین حالا صفحه اینستاگرام نیکوتاک را دنبال کنید و جدیدترین آموزشها را ببینید.
