مقدمه
آیا فرزندتان نسبت به همسالان خود دیرتر صحبت میکند؟ آیا هنوز واژههای کمی میگوید، جمله نمیسازد یا در بیان خواستههایش مشکل دارد؟ این نگرانی برای بسیاری از والدین پیش میآید و معمولاً اولین سؤالی که مطرح میکنند این است:
«آیا کودک من فقط دیر صحبت میکند یا دچار تأخیر گفتار شده است؟»
تأخیر گفتار یکی از شایعترین مشکلات رشدی در کودکان است و میتواند دلایل مختلفی داشته باشد. بعضی کودکان فقط کمی دیرتر از همسالان خود شروع به صحبت میکنند و با گذشت زمان به رشد طبیعی میرسند، اما در برخی دیگر، تأخیر گفتار میتواند نشانه وجود مشکلاتی مانند اختلال زبان، مشکلات شنوایی، آپراکسی گفتار یا ضعف مهارتهای دهانی باشد.
خبر خوب این است که در بسیاری از موارد، تشخیص زودهنگام و شروع بهموقع گفتاردرمانی میتواند تأثیر بسیار زیادی بر روند رشد گفتار کودک داشته باشد.
در این راهنمای جامع یاد میگیرید:
- تأخیر گفتار دقیقاً چیست؟
- ۹ علامت مهم تأخیر گفتار کداماند؟
- علتهای شایع این مشکل چیست؟
- تفاوت تأخیر گفتار و اتیسم چیست؟
- چه زمانی باید به گفتاردرمانگر مراجعه کرد؟
- بهترین روشهای درمان تأخیر گفتار چیست؟
پاسخ کوتاه
تأخیر گفتار به وضعیتی گفته میشود که کودک مهارتهای گفتاری و زبانی را دیرتر از آنچه برای سن او انتظار میرود، به دست میآورد. ممکن است کودک دیر اولین کلمات خود را بگوید، واژگان محدودی داشته باشد یا در جملهسازی مشکل داشته باشد. علت این مشکل میتواند از تفاوتهای طبیعی رشد تا مشکلاتی مانند اختلال زبان، مشکلات شنوایی، آپراکسی گفتار یا ضعف مهارتهای دهانی متفاوت باشد. تشخیص زودهنگام و گفتاردرمانی، مهمترین عوامل در بهبود این کودکان هستند.
تأخیر گفتار در کودکان چیست؟
تأخیر گفتار (Speech Delay) به این معناست که کودک در یادگیری مهارتهای گفتاری، نسبت به سن تقویمی خود، کندتر پیش میرود.
به بیان ساده، کودک مراحل طبیعی رشد گفتار را دیرتر از همسالان خود طی میکند.
برای مثال ممکن است:
- دیرتر اولین کلمات خود را بگوید.
- واژگان کمی داشته باشد.
- دیر جملههای دو یا سه کلمهای بسازد.
- در بیان خواستهها و نیازهای خود مشکل داشته باشد.
- گفتار او نسبت به سنش قابل انتظار نباشد.
نکته مهم این است که تأخیر گفتار یک بیماری نیست، بلکه نشانهای است که باید علت آن مشخص شود. بعضی کودکان فقط کمی دیرتر صحبت میکنند، اما در برخی دیگر، این تأخیر به علت مشکلاتی مانند اختلال زبان، مشکلات شنوایی، آپراکسی گفتار یا سایر اختلالات رشدی ایجاد میشود.
آیا هر کودکی که دیر صحبت میکند، دچار تأخیر گفتار است؟
خیر.
همه کودکانی که دیرتر از همسالان خود شروع به صحبت میکنند، لزوماً دچار تأخیر گفتار یا اختلال گفتاری نیستند.
برخی کودکان که به آنها دیرصحبتکننده (Late Talker) گفته میشود، بدون نیاز به درمان و تنها با گذشت زمان، مهارتهای گفتاری خود را به دست میآورند.
اما اگر رشد گفتار کودک برای مدت طولانی متوقف شود، تعداد واژگان او افزایش پیدا نکند یا علائم هشداردهنده دیگری نیز وجود داشته باشد، بهتر است هرچه زودتر توسط گفتاردرمانگر ارزیابی شود.
به همین دلیل، صرف مقایسه کودک با همسالان یا فرزندان دیگر نمیتواند معیار مناسبی برای تشخیص باشد.
رشد طبیعی گفتار در کودکان چگونه است؟
پیش از اینکه درباره تأخیر گفتار صحبت کنیم، باید بدانیم روند طبیعی رشد گفتار چگونه است.
| سن کودک | مهارت مورد انتظار |
|---|---|
| حدود ۱۲ ماهگی | گفتن اولین کلمات ساده مانند «مامان» یا «بابا» |
| ۱۸ ماهگی | استفاده از حدود ۱۰ تا ۵۰ واژه |
| ۲ سالگی | گفتن جملههای دو کلمهای و افزایش سریع واژگان |
| ۳ سالگی | ساخت جملههای سه تا چهار کلمهای و قابل فهم بودن بیشتر گفتار |
| ۴ سالگی | توانایی گفتوگوی ساده و بیان بیشتر نیازها با جملههای کامل |
اگر کودک در هر یک از این مراحل فاصله قابل توجهی با روند طبیعی رشد داشته باشد، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
۹ علامت مهم تأخیر گفتار در کودکان
همه کودکان دقیقاً با یک سرعت رشد نمیکنند، اما اگر چند مورد از علائم زیر را در فرزند خود مشاهده میکنید، بهتر است برای ارزیابی به گفتاردرمانگر مراجعه کنید.
۱. کودک دیرتر از حد انتظار اولین کلمات خود را میگوید
بیشتر کودکان تا حدود ۱۲ ماهگی اولین کلمات معنیدار خود مانند «مامان» یا «بابا» را بیان میکنند.
اگر کودک تا حدود ۱۸ ماهگی هنوز واژه معنیداری ندارد یا تعداد واژههای او بسیار محدود است، بهتر است رشد گفتار او بررسی شود.
۲. دایره واژگان کودک بسیار محدود است
یکی از نشانههای مهم تأخیر گفتار، محدود بودن تعداد واژههایی است که کودک استفاده میکند.
برای مثال:
- واژههای جدید یاد نمیگیرد.
- مدتهاست تعداد کلمات او تغییر نکرده است.
- بیشتر از اشاره یا گریه برای بیان خواستههایش استفاده میکند.
۳. کودک جمله نمیسازد
بیشتر کودکان تا حدود ۲ سالگی شروع به گفتن جملههای دو کلمهای میکنند.
اگر کودک:
- فقط تککلمه صحبت میکند،
- یا بعد از دو سالگی هنوز جملههای ساده نمیسازد،
ممکن است نیاز به ارزیابی داشته باشد.
📖 مطالعه بیشتر:
کودک جمله نمیسازد؟ از چه سنی باید نگران شد؟
۴. گفتار کودک برای دیگران قابل فهم نیست
اگر فقط والدین متوجه صحبتهای کودک میشوند و افراد دیگر بهسختی گفتار او را درک میکنند، بهتر است کیفیت گفتار و تلفظ او بررسی شود.
البته طبیعی است که در سنین پایین، همه کلمات کاملاً واضح نباشند؛ اما با افزایش سن، گفتار کودک باید برای اطرافیان قابل فهمتر شود.
۵. کودک کلمات را مرتب اشتباه تلفظ میکند
بعضی اشتباهات تلفظی در سالهای ابتدایی طبیعی هستند، اما اگر:
- تعداد اشتباهات زیاد باشد،
- با افزایش سن کمتر نشوند،
- یا گفتار کودک نامفهوم باقی بماند،
ممکن است کودک علاوه بر تأخیر گفتار، دچار اختلال تلفظ نیز باشد.
📖 مطالعه بیشتر:
کودک کلمات را اشتباه تلفظ میکند؟ ۸ علت مهم + بهترین روشهای درمان
۶. کودک حرف دیگران را خوب متوجه نمیشود
گاهی مشکل فقط صحبت کردن نیست.
اگر کودک:
- دستورهای ساده را متوجه نمیشود،
- به سؤالهای ساده پاسخ نمیدهد،
- یا در درک صحبت دیگران مشکل دارد،
ممکن است علاوه بر گفتار، رشد زبان نیز تحت تأثیر قرار گرفته باشد.
۷. کودک نسبت به همسالان خود پیشرفت گفتاری ندارد
گاهی والدین متوجه میشوند که کودک آنها نسبت به چند ماه قبل پیشرفت محسوسی نکرده است.
اگر:
- واژههای جدید یاد نمیگیرد،
- جملههای طولانیتر نمیسازد،
- یا مهارتهای گفتاری او ثابت ماندهاند،
بهتر است علت این موضوع بررسی شود.
۸. کودک در برقراری ارتباط مشکل دارد
ممکن است کودک:
- کمتر درخواست کند،
- کمتر وارد گفتوگو شود،
- یا برای برقراری ارتباط بیشتر از اشاره استفاده کند.
این موضوع همیشه به معنای وجود اختلال نیست، اما اگر همراه با تأخیر گفتار باشد، ارزیابی تخصصی اهمیت پیدا میکند.
۹. گفتار کودک با افزایش سن بهتر نمیشود
بزرگترین علامت هشدار این است که با گذشت زمان، رشد گفتار کودک همچنان عقبتر از سن او باقی بماند.
اگر احساس میکنید:
- مدت زیادی است پیشرفتی مشاهده نمیشود،
- یا فاصله کودک با همسالانش بیشتر شده است،
بهتر است منتظر نمانید و از یک گفتاردرمانگر کمک بگیرید.
آیا تأخیر گفتار همیشه نشانه یک مشکل جدی است؟
خیر.
در بسیاری از کودکان، تأخیر گفتار موقتی است و با رشد طبیعی یا چند ماه گفتاردرمانی بهبود پیدا میکند.
اما گاهی تأخیر گفتار میتواند نشانه وجود مشکلات دیگری باشد؛ به همین دلیل، تشخیص علت اصلی اهمیت زیادی دارد.
در بخش بعدی، مهمترین علتهای تأخیر گفتار را بررسی میکنیم و توضیح میدهیم که هر کدام چگونه میتوانند روی رشد گفتار کودک تأثیر بگذارند.
علت تأخیر گفتار در کودکان چیست؟
تأخیر گفتار یک علت واحد ندارد و ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شود. در بعضی کودکان فقط تفاوت طبیعی در روند رشد دیده میشود، اما در برخی دیگر، مشکلات زمینهای باعث کند شدن رشد گفتار میشوند.
در ادامه، مهمترین علتهای تأخیر گفتار را بررسی میکنیم.
۱. تفاوت طبیعی در روند رشد
بعضی کودکان ذاتاً کمی دیرتر از همسالان خود صحبت کردن را شروع میکنند.
این کودکان معمولاً:
- ارتباط اجتماعی خوبی دارند.
- صحبت دیگران را متوجه میشوند.
- بهتدریج واژگان جدید یاد میگیرند.
در بسیاری از موارد، این کودکان با گذشت زمان یا با چند جلسه آموزش، به همسالان خود میرسند.
۲. اختلال زبان
یکی از شایعترین علتهای تأخیر گفتار، اختلال زبان است.
در این شرایط، کودک ممکن است:
- واژگان کمی داشته باشد.
- در جملهسازی مشکل داشته باشد.
- صحبت دیگران را بهخوبی درک نکند.
- نتواند منظور خود را راحت بیان کند.
در این کودکان، گفتاردرمانی نقش بسیار مهمی در رشد مهارتهای زبانی دارد.
۳. مشکلات شنوایی
شنیدن صحیح، یکی از پایههای اصلی یادگیری گفتار است.
اگر کودک صداها را بهخوبی نشنود، طبیعی است که در یادگیری آنها نیز با مشکل روبهرو شود.
به همین دلیل، در بسیاری از کودکانی که تأخیر گفتار دارند، بررسی شنوایی نیز انجام میشود.
۴. آپراکسی گفتار کودکان
در آپراکسی گفتار، مغز برای برنامهریزی حرکات لازم جهت صحبت کردن با مشکل مواجه میشود.
کودک میداند چه میخواهد بگوید، اما هماهنگی لازم برای اجرای حرکات گفتاری بهدرستی انجام نمیشود.
نشانههای این مشکل میتواند شامل موارد زیر باشد:
- سختی در تقلید کلمات
- اشتباهات متفاوت در تکرار یک کلمه
- دشواری بیشتر در گفتن کلمات طولانی
📖 مطالعه بیشتر:
آپراکسی گفتار کودکان چیست؟
۵. ضعف مهارتهای دهانی
در بعضی کودکان، عضلات زبان، لبها، گونهها و فک عملکرد مناسبی ندارند.
این موضوع میتواند علاوه بر گفتار، روی:
- جویدن
- بلع
- کنترل حرکات دهانی
نیز تأثیر بگذارد.
محصولات پیشنهادی نیکوتاک
اگر گفتاردرمانگر ضعف مهارتهای دهانی را تشخیص دهد، ممکن است استفاده از زبانیار نیکوتاک، لبیار نیکوتاک یا کیت تمرین عضلات لب و صورت نیکوتاک را بهعنوان بخشی از برنامه درمانی پیشنهاد کند.
۶. مشکلات پردازش حسی دهان
برخی کودکان نسبت به لمس، طعم یا بافت مواد غذایی حساسیت زیادی دارند یا برعکس، تحریک حسی کمی دریافت میکنند.
این مشکلات گاهی روی رشد مهارتهای دهانی و در نتیجه گفتار نیز اثر میگذارند.
در صورت تشخیص گفتاردرمانگر، ممکن است تمرینهای حسی دهان نیز در برنامه درمان قرار بگیرند.
۷. اختلال طیف اتیسم
یکی از نشانههایی که ممکن است در بعضی کودکان مبتلا به اتیسم دیده شود، تأخیر گفتار است.
اما نکته بسیار مهم این است که:
هر کودک مبتلا به اتیسم ممکن است تأخیر گفتار داشته باشد، اما هر کودک دارای تأخیر گفتار، اتیسم ندارد.
به همین دلیل، تشخیص اتیسم فقط بر اساس دیر صحبت کردن کودک امکانپذیر نیست و باید تمام مهارتهای ارتباطی، رفتاری و اجتماعی او توسط متخصص بررسی شوند.
تفاوت تأخیر گفتار و اتیسم چیست؟
یکی از بزرگترین نگرانیهای والدین این است که با دیدن دیر صحبت کردن کودک، تصور کنند فرزندشان حتماً مبتلا به اتیسم است.
در حالی که این دو موضوع با یکدیگر تفاوت دارند.
| تأخیر گفتار | اتیسم |
|---|---|
| مشکل اصلی در رشد گفتار و زبان است. | علاوه بر گفتار، تعامل اجتماعی و ارتباط نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. |
| کودک معمولاً تمایل دارد با دیگران ارتباط برقرار کند. | ممکن است کودک در برقراری ارتباط اجتماعی، بازی مشترک یا تماس چشمی نیز مشکل داشته باشد. |
| از اشاره، نگاه و ارتباط غیرکلامی برای بیان خواستههایش استفاده میکند. | ممکن است استفاده از اشاره، نگاه یا ارتباط غیرکلامی نیز محدود باشد. |
| معمولاً با گفتاردرمانی پیشرفت خوبی دارد. | بسته به شرایط کودک، علاوه بر گفتاردرمانی ممکن است مداخلات تخصصی دیگری نیز لازم باشد. |
نکته مهم: تأخیر گفتار بهتنهایی به معنی اتیسم نیست. تشخیص اختلال طیف اتیسم فقط پس از ارزیابی کامل توسط متخصص امکانپذیر است.
تأخیر گفتار در کودکان چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص تأخیر گفتار فقط بر اساس تعداد کلماتی که کودک میگوید انجام نمیشود.
گفتاردرمانگر با بررسی مجموعهای از مهارتها مشخص میکند که آیا رشد گفتار کودک متناسب با سن اوست یا خیر و اگر مشکلی وجود دارد، علت احتمالی آن چیست.
در جلسه ارزیابی معمولاً موارد زیر بررسی میشوند:
- تعداد واژگان کودک
- توانایی جملهسازی
- میزان درک زبان
- کیفیت تلفظ صداها
- نحوه برقراری ارتباط با دیگران
- مهارتهای حرکتی زبان، لبها و فک
- وضعیت جویدن و بلع (در صورت نیاز)
- سابقه رشد، بارداری، تولد و بیماریهای کودک
- وضعیت شنوایی (در صورت نیاز)
در بعضی موارد نیز گفتاردرمانگر ممکن است برای بررسی دقیقتر، کودک را به متخصص شنواییشناسی، متخصص گوش و حلق و بینی یا سایر پزشکان ارجاع دهد.
درمان تأخیر گفتار در کودکان
نوع درمان به علت اصلی تأخیر گفتار بستگی دارد.
گاهی تنها آموزش به والدین و چند تمرین ساده کافی است، اما در بعضی کودکان به جلسات منظم گفتاردرمانی نیاز خواهد بود.
۱. گفتاردرمانی
اصلیترین روش درمان تأخیر گفتار، گفتاردرمانی است.
در جلسات درمان، گفتاردرمانگر متناسب با سن و نیاز کودک روی مهارتهایی مانند:
- افزایش دایره واژگان
- جملهسازی
- درک زبان
- تلفظ صحیح صداها
- برقراری ارتباط
کار میکند.
۲. آموزش والدین
یکی از مهمترین بخشهای درمان، آموزش خانواده است.
والدین یاد میگیرند چگونه در فعالیتهای روزمره، رشد گفتار کودک را تقویت کنند.
برای مثال:
- هنگام بازی بیشتر با کودک صحبت کنند.
- کتاب تصویری بخوانند.
- فرصت پاسخ دادن به کودک بدهند.
- بهجای حدس زدن خواستههای کودک، او را به صحبت کردن تشویق کنند.
۳. تمرینهای خانگی
تمرینهایی که گفتاردرمانگر برای خانه تجویز میکند، نقش مهمی در موفقیت درمان دارند.
انجام منظم این تمرینها باعث میشود کودک مهارتهایی را که در جلسات درمان یاد گرفته، سریعتر در زندگی روزمره به کار ببرد.
۴. تمرینهای مهارتهای دهانی
اگر گفتاردرمانگر تشخیص دهد که ضعف عضلات دهان در تأخیر گفتار نقش دارد، ممکن است تمرینهایی برای تقویت:
- زبان
- لبها
- گونهها
- فک
در برنامه درمان قرار بگیرد.
محصولات پیشنهادی نیکوتاک
در صورت نیاز، گفتاردرمانگر ممکن است استفاده از زبانیار نیکوتاک، لبیار نیکوتاک، راهنمای زبان نیکوتاک یا کیت تمرین عضلات لب و صورت نیکوتاک را بهعنوان بخشی از تمرینهای خانگی توصیه کند.
۵. تمرینهای حسی دهان
در بعضی کودکان، مشکلات پردازش حسی دهان نیز در رشد گفتار نقش دارند.
در چنین شرایطی، گفتاردرمانگر ممکن است تمرینهای حسی را نیز به برنامه درمان اضافه کند.
محصول پیشنهادی نیکوتاک
اگر کودک دچار مشکلات پردازش حسی دهان باشد، ممکن است گفتاردرمانگر استفاده از تحریککننده حسی دهانی نیکوتاک را در کنار سایر تمرینها پیشنهاد کند.
آیا تأخیر گفتار قابل درمان است؟
در بسیاری از کودکان بله.
میزان موفقیت درمان به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
- علت اصلی تأخیر گفتار
- سن کودک هنگام شروع درمان
- همکاری خانواده
- انجام منظم تمرینهای خانگی
- پیگیری جلسات گفتاردرمانی
هرچه درمان زودتر آغاز شود، معمولاً کودک سریعتر به مهارتهای گفتاری مناسب سن خود میرسد.
❓ نمیدانید گفتار کودک طبیعی است یا تأخیر دارد؟
اگر مطمئن نیستید که روند رشد گفتار فرزندتان طبیعی است یا خیر، میتوانید از سامانه ارزیابی آنلاین نیکوتاک استفاده کنید.
پس از تکمیل فرم، گفتاردرمانگر نیکوتاک اطلاعات کودک را بررسی میکند و در صورت نیاز:
- وضعیت رشد گفتار را ارزیابی میکند.
- علت احتمالی تأخیر گفتار را توضیح میدهد.
- مسیر مناسب درمان را پیشنهاد میکند.
- در صورت نیاز، محصول مناسب را معرفی میکند.
- اگر لازم باشد، شما را برای گفتاردرمانی آنلاین یا ارزیابی تخصصی راهنمایی میکند.
سوالات متداول
آیا تأخیر گفتار در کودکان طبیعی است؟
در بعضی کودکان، کمی دیرتر صحبت کردن بخشی از روند طبیعی رشد است و با گذشت زمان برطرف میشود. اما اگر کودک متناسب با سن خود پیشرفت نکند یا علائم هشداردهنده دیگری داشته باشد، بهتر است توسط گفتاردرمانگر ارزیابی شود.
از چه سنی باید نگران تأخیر گفتار باشیم؟
اگر کودک تا حدود ۱۸ ماهگی واژههای معنیدار بسیار کمی دارد، تا ۲ سالگی جملههای دو کلمهای نمیگوید یا بعد از ۳ سالگی هنوز رشد گفتار او بهطور قابل توجهی از همسالانش عقبتر است، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
آیا تأخیر گفتار بدون درمان برطرف میشود؟
بعضی کودکان بدون نیاز به درمان به روند طبیعی رشد میرسند، اما این موضوع درباره همه کودکان صدق نمیکند. اگر علت تأخیر گفتار یک اختلال زمینهای باشد، معمولاً بدون درمان تخصصی بهبود کامل اتفاق نمیافتد.
آیا تأخیر گفتار به معنی اتیسم است؟
خیر. تأخیر گفتار فقط یکی از علائمی است که ممکن است در برخی کودکان مبتلا به اتیسم دیده شود، اما بسیاری از کودکانی که تأخیر گفتار دارند، هیچگونه اختلال طیف اتیسم ندارند.
آیا تأخیر گفتار قابل درمان است؟
در بسیاری از موارد، بله. اگر علت مشکل بهدرستی تشخیص داده شود و درمان بهموقع آغاز شود، بسیاری از کودکان پیشرفت بسیار خوبی در گفتار و زبان خواهند داشت.
مقالات مرتبط
برای آشنایی بیشتر با موضوعات مرتبط، پیشنهاد میکنیم این مقالات را نیز مطالعه کنید:
- کودک دو ساله حرف نمیزند؟ ۷ علت مهم + بهترین روشهای درمان
- کودک سه ساله حرف نمیزند؟ ۹ علت مهم + بهترین روشهای درمان
- کودک همه چیز را میفهمد ولی حرف نمیزند؟
- کودک فقط چند کلمه میگوید؛ طبیعی است یا نشانه تأخیر گفتار؟
- کودک جمله نمیسازد؟ از چه سنی باید نگران شد؟
- کودک کلمات را اشتباه تلفظ میکند؟ ۸ علت مهم + بهترین روشهای درمان
- چه زمانی باید کودک را نزد گفتاردرمانگر ببریم؟ ۱۰ نشانه مهم
- آپراکسی گفتار کودکان چیست؟
جمعبندی
تأخیر گفتار در کودکان به این معناست که مهارتهای گفتاری کودک دیرتر از آنچه برای سن او انتظار میرود رشد میکنند. این تأخیر میتواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از تفاوت طبیعی در روند رشد گرفته تا مشکلاتی مانند اختلال زبان، مشکلات شنوایی، آپراکسی گفتار یا ضعف مهارتهای دهانی.
نکته مهم این است که تأخیر گفتار یک تشخیص نهایی نیست، بلکه نشانهای است که باید علت آن مشخص شود. به همین دلیل، ارزیابی توسط گفتاردرمانگر اهمیت زیادی دارد.
در بسیاری از کودکان، اگر درمان در زمان مناسب آغاز شود و خانواده نیز در انجام تمرینهای خانگی همکاری کنند، پیشرفت گفتاری بسیار خوبی حاصل میشود. همچنین در کودکانی که ضعف مهارتهای دهانی یا مشکلات حسی دهان دارند، ممکن است گفتاردرمانگر استفاده از ابزارهای تخصصی را نیز در کنار تمرینهای درمانی توصیه کند.
اگر درباره روند رشد گفتار فرزندتان تردید دارید، بهتر است منتظر نمانید و وضعیت او را توسط یک متخصص ارزیابی کنید. تشخیص زودهنگام، بهترین فرصت را برای شروع درمان مؤثر فراهم میکند.
نیکوتاک را در اینستاگرام دنبال کنید
اگر به موضوع رشد گفتار کودکان، اختلالات گفتار و زبان، مهارتهای دهانی، بلع و معرفی ابزارهای تخصصی گفتاردرمانی علاقهمند هستید، صفحه اینستاگرام نیکوتاک را دنبال کنید.
