مقدمه
اگر کودک شما غذا را فقط میمکد، غذاهای سفت را از دهان بیرون میآورد، لقمه را مدت زیادی داخل دهان نگه میدارد یا هنگام غذا خوردن عق میزند، احتمال دارد هنوز مهارت جویدن را بهخوبی یاد نگرفته باشد و باید به فکر آموزش جویدن غذا به کودک خود باشید.
برخلاف تصور بسیاری از والدین، جویدن یک مهارت اکتسابی است، نه یک توانایی کاملاً غریزی. کودک باید بهتدریج یاد بگیرد چگونه با کمک فک، زبان، لبها و گونهها غذا را خرد کند و آن را برای بلع آماده سازد.
اگر این مهارت در زمان مناسب تقویت نشود، ممکن است مشکلاتی مانند بدغذایی، محدود شدن تنوع غذایی، عق زدن، نگه داشتن غذا داخل دهان و حتی اختلال در بلع ایجاد شود.
خبر خوب این است که در بسیاری از کودکان، با تمرینهای مناسب و در صورت نیاز استفاده از ابزارهای کمکی و گفتاردرمانی، مهارت جویدن قابل آموزش و تقویت است.
در این مقاله با روند طبیعی یادگیری جویدن، علائم ضعف این مهارت و ۷ تمرین مؤثر برای آموزش جویدن غذا به کودک آشنا میشوید.
فهرست مطالب
- جویدن چگونه در کودکان شکل میگیرد؟
- آیا شروع غذای کمکی روی یادگیری جویدن تأثیر دارد؟
- ۷ نشانه ضعف مهارت جویدن
- ۷ تمرین مؤثر آموزش جویدن
- اشتباهات رایج والدین
- چه زمانی باید به گفتاردرمانگر مراجعه کنیم؟
- سوالات متداول
جویدن چگونه در کودکان شکل میگیرد؟
بسیاری از والدین تصور میکنند کودک وقتی دندان در میآورد، بهطور خودکار جویدن را هم یاد میگیرد؛ اما واقعیت این است که جویدن یک مهارت حرکتی پیچیده است که به مرور زمان و با تجربه به دست میآید.
برای جویدن صحیح، کودک باید بتواند:
- فک را بهصورت هماهنگ حرکت دهد.
- غذا را با زبان بین دندانها قرار دهد.
- از عضلات گونه برای نگه داشتن غذا روی سطح جونده استفاده کند.
- با لبهای بسته غذا را داخل دهان کنترل کند.
- پس از خرد شدن غذا، لقمه را برای بلع به سمت حلق هدایت کند.
اگر یکی از این مراحل بهخوبی انجام نشود، ممکن است کودک در جویدن غذا دچار مشکل شود.
آیا شروع غذای کمکی روی یادگیری جویدن تأثیر دارد؟
بله، بسیار زیاد.
یکی از مهمترین دورههای یادگیری جویدن، همزمان با شروع غذای کمکی است.
اگر کودک برای مدت طولانی فقط غذاهای کاملاً پورهای دریافت کند، فرصت کافی برای آشنایی با بافتهای مختلف غذا و تمرین جویدن را از دست میدهد.
البته این به معنی آن نیست که باید از همان ابتدا غذاهای سفت به کودک داد؛ بلکه بافت غذا باید بهتدریج و متناسب با سن و توانایی کودک تغییر کند.
برای مثال، پس از شروع غذای کمکی، کودک بهمرور باید با غذاهای لهشده، سپس غذاهای نرمِ تکهای و بعد از آن با غذاهایی که نیاز به جویدن بیشتری دارند آشنا شود.
قرار گرفتن طولانیمدت روی غذاهای پورهای میتواند روند یادگیری جویدن را به تأخیر بیندازد.
روند طبیعی یادگیری جویدن در کودکان
| سن کودک | مهارت مورد انتظار |
|---|---|
| حدود ۶ ماهگی | شروع غذاهای نرم و نیمهجامد |
| ۸ تا ۱۰ ماهگی | آشنایی با تکههای نرم غذا و شروع حرکات جویدن |
| ۱۰ تا ۱۲ ماهگی | افزایش تنوع بافت غذا و جویدن بهتر |
| ۱۲ تا ۱۸ ماهگی | توانایی جویدن بیشتر غذاهای مناسب خانواده (با رعایت ایمنی) |
نکته مهم این است که این زمانبندی تقریبی است و ممکن است بین کودکان تفاوتهایی وجود داشته باشد. اما اگر کودک برای مدت طولانی از این روند عقب بماند، بهتر است علت آن بررسی شود.
۷ نشانه که میگوید کودک در یادگیری جویدن مشکل دارد
اگر کودک شما چند مورد از علائم زیر را دارد، احتمال دارد مهارت جویدن او نیاز به تقویت داشته باشد:
- غذا را فقط میمکد و کمتر میجود.
- غذاهای سفت را از دهان بیرون میآورد.
- غذا را داخل لپ یا زیر زبان نگه میدارد.
- هنگام غذا خوردن مرتب عق میزند.
- زمان غذا خوردن بسیار طولانی میشود.
- فقط غذاهای نرم و پورهای را میپذیرد.
- لقمههای بزرگ را بدون جویدن کافی قورت میدهد.
۷ تمرین مؤثر برای آموزش جویدن غذا به کودک
۱. از غذاهای مناسب برای تمرین جویدن شروع کنید
یکی از رایجترین اشتباهات والدین این است که یا فقط غذاهای کاملاً نرم به کودک میدهند یا ناگهان غذاهای سفت را وارد برنامه غذایی میکنند.
بهتر است کودک ابتدا با غذاهایی تمرین کند که نیاز به جویدن دارند اما بیش از حد سفت نیستند.
برای مثال:
- سیبزمینی آبپز
- هویج کاملاً پخته
- موز
- تخممرغ آبپز
- ماکارونی نرم
- نان نرم
بهتدریج و با پیشرفت مهارت کودک، میتوان بافت غذاها را متنوعتر کرد.
۲. جویدن را به یک بازی تبدیل کنید
کودکان از طریق بازی بهتر یاد میگیرند.
برای مثال میتوانید:
- مسابقه جویدن آرام برگزار کنید.
- از کودک بخواهید صدای جویدن خودش را گوش کند.
- با هم غذاهای مختلف را امتحان کنید و درباره بافت آنها صحبت کنید.
- از آینه استفاده کنید تا کودک حرکت فک خودش را ببیند.
- هرچه تمرین برای کودک جذابتر باشد، همکاری او بیشتر خواهد بود
۳. غذا را در دو سمت دهان قرار دهید
بعضی کودکان همیشه فقط از یک سمت دهان برای جویدن استفاده میکنند یا غذا را با زبان له میکنند.
میتوانید هنگام غذا دادن، لقمههای کوچک را یکبار روی سمت راست و بار دیگر روی سمت چپ دندانهای آسیاب قرار دهید تا هر دو سمت فک درگیر شوند.
این تمرین باید آرام و بدون اجبار انجام شود.
۴. عضلات لب و گونه را تقویت کنید
جویدن فقط به دندان و فک وابسته نیست.
اگر لبها بهخوبی بسته نشوند یا عضلات گونه ضعیف باشند، کنترل غذا داخل دهان دشوار میشود و کودک ممکن است نتواند لقمه را روی سطح جونده نگه دارد.
تمرینهایی مانند:
- فوت کردن حباب
- فوت کردن پنبه
- باد کردن لپها
- نگه داشتن لبها روی نی
میتوانند به تقویت این عضلات کمک کنند.
ابزار پیشنهادی نیکوتاک | کیت تمرین عضلات لب و صورت
کیت تمرین عضلات لب و صورت نیکوتاک مجموعهای از ابزارهای تمرینی است که برای تقویت عضلات لب، گونه و صورت طراحی شده است. این عضلات نقش مهمی در کنترل لقمه، بسته نگه داشتن لبها و افزایش کیفیت جویدن دارند و تمرین آنها میتواند بخشی از برنامه توانبخشی دهانی باشد.
۵. زبان را در جویدن فعال کنید
یکی از وظایف مهم زبان، جابهجا کردن غذا بین دندانها و جمعآوری لقمه قبل از بلع است.
اگر زبان عملکرد مناسبی نداشته باشد، کودک ممکن است:
- غذا را داخل لپ نگه دارد.
- لقمه را درست هدایت نکند.
- برای بلع دچار مشکل شود.
برای تقویت این مهارت میتوانید تمرینهایی مانند:
- لیسیدن ماست از اطراف لبها
- جابهجا کردن تکه کوچک موز با زبان داخل دهان
- لمس نقاط مختلف لب با نوک زبان
را انجام دهید.
ابزار پیشنهادی نیکوتاک | زبانیار
زبانیار نیکوتاک برای تمرین کنترل و هماهنگی حرکات زبان طراحی شده است. در کودکانی که زبان نقش مؤثری در هدایت لقمه به سمت دندانها یا آمادهسازی آن برای بلع ندارد، این ابزار میتواند در کنار تمرینهای تخصصی گفتاردرمانی به بهبود عملکرد زبان کمک کند.
۶. کودک را تشویق کنید غذاهای جدید را تجربه کند
هرچه کودک با بافتهای متنوعتری آشنا شود، مهارت جویدن او نیز بهتر رشد میکند.
غذاهای جدید را به مقدار کم و در کنار غذاهای مورد علاقه کودک قرار دهید و هرگز او را مجبور به خوردن نکنید.
گاهی کودک برای پذیرفتن یک غذای جدید به چندین بار مواجهه نیاز دارد.
۷. صبور باشید و کودک را تحت فشار قرار ندهید
یادگیری جویدن یک فرایند تدریجی است.
اگر کودک در هر وعده غذایی تحت فشار، سرزنش یا عجله قرار بگیرد، ممکن است اضطراب او بیشتر شود و همین موضوع روند یادگیری را کند کند.
تشویق، الگو بودن والدین و تمرین مداوم معمولاً نتایج بسیار بهتری نسبت به اجبار ایجاد میکند.
۵ اشتباه رایج والدین هنگام آموزش جویدن به کودک
آگاهی از اشتباهات رایج میتواند به اندازه انجام تمرینهای صحیح اهمیت داشته باشد. بعضی رفتارهای نادرست، روند یادگیری جویدن را کند یا حتی متوقف میکنند.
۱. ادامه دادن غذاهای پورهای برای مدت طولانی
بعضی والدین به دلیل ترس از عق زدن یا خفگی، برای ماهها فقط غذاهای کاملاً نرم و پورهای به کودک میدهند.
در حالی که اگر کودک فرصت آشنایی با بافتهای مختلف غذا را نداشته باشد، مهارت جویدن نیز بهخوبی رشد نمیکند.
راهکار: با نظر متخصص، بافت غذاها را بهتدریج و متناسب با توانایی کودک تغییر دهید.
۲. مجبور کردن کودک به جویدن
جملههایی مانند:
- «باید بخوری!»
- «همه بچهها میخورن، تو هم بخور.»
- «تا تمومش نکنی از سر سفره بلند نمیشی.»
معمولاً باعث اضطراب بیشتر کودک میشوند و میتوانند تجربه غذا خوردن را به یک موقعیت استرسزا تبدیل کنند.
راهکار: کودک را تشویق کنید، اما او را مجبور نکنید.
۳. مقایسه کردن کودک با دیگران
هر کودکی سرعت رشد متفاوتی دارد.
مقایسه کردن با خواهر، برادر یا همسالان، نهتنها کمکی به یادگیری نمیکند، بلکه اعتمادبهنفس کودک را کاهش میدهد.
۴. حذف کامل غذاهای نیازمند جویدن
بعضی والدین پس از چند بار عق زدن یا پس زدن غذا، تمام غذاهای تکهای را از برنامه غذایی حذف میکنند.
این کار ممکن است باعث شود کودک هیچ فرصتی برای تمرین مهارت جویدن نداشته باشد.
۵. نادیده گرفتن مشکل
اگر کودک بعد از چند ماه همچنان:
- فقط غذاهای نرم میخورد.
- غذا را داخل دهان نگه میدارد.
- هنگام غذا خوردن مرتب عق میزند.
- از غذاهای جدید اجتناب میکند.
بهتر است این موضوع توسط گفتاردرمانگر بررسی شود.
چه زمانی باید به گفتاردرمانگر مراجعه کنیم؟
اگر یک یا چند مورد از علائم زیر را مشاهده میکنید، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود:
- کودک بعد از ۱۲ تا ۱۸ ماهگی هنوز در جویدن بیشتر غذاها مشکل دارد.
- تقریباً همه غذاهای تکهای را پس میزند.
- هنگام غذا خوردن مرتب عق میزند.
- غذا را داخل دهان یا لپ نگه میدارد.
- جویدن بسیار ضعیف یا نامتقارن است.
- وعدههای غذایی بیش از ۳۰ تا ۴۰ دقیقه طول میکشند.
- وزنگیری کودک مناسب نیست.
- همراه با مشکل جویدن، سرفه یا خفگی هنگام غذا خوردن نیز وجود دارد.
هرچه علت مشکل زودتر مشخص شود، معمولاً روند درمان سادهتر و کوتاهتر خواهد بود.
سوالات متداول
آیا دیر یاد گرفتن جویدن طبیعی است؟
در بعضی کودکان ممکن است روند یادگیری کمی کندتر باشد، اما اگر این مشکل برای مدت طولانی ادامه پیدا کند یا باعث محدود شدن تغذیه کودک شود، بهتر است علت آن بررسی شود.
آیا نداشتن دندان آسیاب باعث یاد نگرفتن جویدن میشود؟
خیر. حتی قبل از رویش کامل دندانهای آسیاب نیز بسیاری از کودکان میتوانند غذاهای مناسب سن خود را با کمک لثهها و حرکات فک بجوند. بنابراین تنها دلیل مشکل جویدن، نداشتن دندان نیست.
آیا میتوان جویدن را در خانه آموزش داد؟
بله. بسیاری از کودکان با تمرینهای خانگی مناسب پیشرفت میکنند، اما اگر مشکل شدید باشد یا برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، انجام تمرینها زیر نظر گفتاردرمانگر مؤثرتر خواهد بود.
آیا همه کودکانی که عق میزنند، در جویدن مشکل دارند؟
خیر. عق زدن میتواند علتهای مختلفی داشته باشد؛ از جمله حساسیت دهانی، ضعف مهارت جویدن یا اختلالات بلع. به همین دلیل، بررسی علت اصلی اهمیت زیادی دارد.
مطالب مرتبط
اگر این مقاله برای شما مفید بود، مطالعه این مطالب را نیز پیشنهاد میکنیم:
- چرا کودک غذای سفت نمیخورد؟ 7 علت مهم، درمان و تمرینهای کمککننده
- چرا کودک غذا را در دهان نگه میدارد؟ ۵ علت مهم، درمان و تمرینهای کمککننده
- چرا کودک موقع غذا خوردن عق میزند؟ ۵ علت مهم، روشهای درمان و تمرینهای خانگی
جمعبندی
جویدن، یک مهارت حرکتی پیچیده است که کودک آن را بهتدریج و با تجربه، تمرین و قرار گرفتن در معرض بافتهای مختلف غذایی یاد میگیرد. اگر این مهارت بهدرستی رشد نکند، ممکن است مشکلاتی مانند امتناع از غذاهای سفت، نگه داشتن غذا در دهان، عق زدن مکرر یا محدود شدن تنوع غذایی ایجاد شود.
در بسیاری از موارد، با آموزش صحیح، تمرینهای خانگی و در صورت نیاز مداخله زودهنگام گفتاردرمانی، میتوان مهارت جویدن را بهبود داد. اگر احساس میکنید کودک شما در جویدن غذا نسبت به همسالان خود با مشکل جدی روبهرو است، بهتر است این موضوع را نادیده نگیرید و برای ارزیابی تخصصی اقدام کنید.
